Beelden om tot woorden te komen

Hebben visuele lesmethodes een toegevoegde waarde?

In het kader van ons onderwijsproject ‘In the Picture’ heeft Anne Dingemans tijdens haar stage onderzoek gedaan naar de toegevoegde waarde van het gebruik van beelden in het middelbaar onderwijs om persoonlijke thema’s bespreekbaar te maken. Naast persoonlijke thema’s als ‘identiteit’ en ‘toekomst’ onderzocht zij ook of het gebruik van (zelfgemaakte) beelden de aanpak van een maatschappelijke probleem als pesten kan ondersteunen.

In het onderzoeksartikel worden twee bestaande (visuele) lesmethodes uitgelicht die persoonlijke ontwikkeling stimuleren of een effectieve pestaanpak op scholen hebben ontwikkeld. Deze methodes worden naast die van ‘In the Picture’ gelegd. Op die manier wordt bekeken wat de sterke en minder sterke kanten van de methodes zijn en op welke punten ‘In the Picture’ daarop in kan haken.

Uit het onderzoek is gebleken dat er weinig methodes bestaan die beelden als hulpmiddel gebruiken om persoonlijke thema’s bespreekbaar te maken. Er wordt wel gebruik gemaakt van visuele middelen, maar dit is meer ter ondersteuning van de lesstof of om de samenwerking te bevorderen. Een op zichzelf staande methode als ‘In the Picture’, die klassikaal de zelfgemaakte beelden van leerlingen bespreekt, bestaat nog niet. Nieuwsgierig naar het onderzoek? Lees het hier!

Zeg het met foto’s – ‘In the Picture’ op het Amadeus Lyceum in Vleuten

Dinsdag 10 juni was het zover: de leerlingen van het Amadeus Lyceum in Vleuten mochten over hun zelfgemaakte foto’s vertellen!

Vier klassen hadden meegedaan met de In the Picture-les. Ze gingen een zelfportret maken voor op de eerste pagina van hun portfolio. Dit zelfportret hoefde niet perse een foto van henzelf te zijn, integendeel; het ging er juist om dat leerlingen op een andere, creatieve manier iets over henzelf konden laten zien. Dat kon bijvoorbeeld via hun hobby, hun huisdier of een plek waar ze graag zijn. Hoe de leerlingen het gingen doen, was helemaal aan hen.

Die vrijheid leverde hele leuke foto’s op: collages met Photoshop, huisdieren, muziekinstrumenten, trampolines, familiekiekjes, natuur, stripboeken of strandfoto’s. Sommige leerlingen hadden ook nog een tekstje bij de foto gezet, bijvoorbeeld een collage over ‘my life’ of twee bij elkaar horende foto’s met ‘in m’n eentje ga ik sneller / maar met m’n vrienden kom ik verder’. Omdat er niet genoeg tijd was om alle foto’s bespreken, hadden we een selectie gemaakt van foto’s die opvallende kenmerken hadden of origineel gemaakt waren.

Bij het bespreken van de foto’s vroegen we de leerlingen een woord op te schrijven dat in hun opkwam. Daarna keken we of die woorden een beetje klopten met wat de maker van de foto in gedachte had. Dat werkte op zich goed, maar op de vraag ‘wie denken jullie dat deze foto gemaakt heeft’ werd direct veel enthousiaster gereageerd. Leerlingen kregen zo namelijk de kans te laten horen wat zij van elkaar wisten en kwamen vanzelf op punten die zij nog niét van elkaar kenden. Dat is precies de bedoeling van In the Picture!

De reacties van de leerlingen waren grotendeels positief: “Je komt erachter wat iemand leuk vindt” en “Je kan je eigen specialiteiten goed leren ontdekken en je creativiteit ook”. Een wat meer kritische reactie luidde: “Het helpt me niet om naar Nyenrode te gaan”.
Daar zijn wij het niet helemaal mee eens, maar deze reactie helpt ons wel vooruit. Hoe maken we duidelijk dat creativiteit en inlevingsvermogen juist kwaliteiten zijn die leerlingen in hun verdere leven kunnen gebruiken? Om daar achter te komen zullen we meer pilots gaan uitvoeren, maar we zijn al heel blij met de resultaten die we geboekt hebben op het Amadeus Lyceum!

AimAtArt in de brugklas

Na weken van voorbereiding en brainstormen was het woensdag 20 november eindelijk zo ver: De eerste pilot van ons project In the Picture! In alle vroegte vertrokken we naar het Amadeus Lyceum in Vleuten waar we enthousiast werden verwelkomd tijdens de mentor les van een brugklas. Deze leerlingen zouden als eerste kennismaken met de door AimAtArt ontwikkelde methode, namelijk een foto-opdracht als aanvulling op het bestaande lesmateriaal.

Tijdens de introductieles startten we met een kijk-opdracht zodat de leerlingen spelenderwijs leerden ‘kijken’. Ter inspiratie voor de foto-opdracht toonden we het werk van vier kunstenaars en legden we uit hoe zij op hun eigen unieke wijze iets in beeld brengen. Zo maakte Louise Bourgeois in haar kunstwerk Maman gebruik van een metafoor, namelijk een spin die haar moeder uitbeeldt. We beschreven dit kunstwerk al in onze blog De spin als autobiografisch kunstwerk.

Op de vraag ‘welk dier past bij jouw identiteit?’, antwoordde een wat verlegen jongen dat hij zich identificeerde met een cheeta die teruggetrokken in de wildernis leeft omdat hij niet beschermd is tegen de grotere dieren. Zo voelde de jongen zich ook op school tussen de grotere jongens. Deze vergelijking is mooi gevonden!

De huiswerk opdracht luidde als volgt: Maak een zelfportret voor je portfolio. De achterliggende gedachte hiervan is om scholieren op een andere manier te laten nadenken over hun eigen identiteit, wat bijdraagt aan hun zelfkennis. Daarnaast leren ze elkaar op een andere manier kennen. Een zelfportret kan kanten van jezelf laten zien die nieuw zijn voor een ander. Jezelf in the picture zetten leidt hierdoor tot meer onderling begrip.

Precies een week later kwamen we terug om de zelfportretten te bespreken. Naast enkele ‘selfies’ met vriendinnen, hadden leerlingen familieleden, hobby’s of voorwerpen met een verborgen betekenis verwerkt in hun zelfportret. Eén van de leerlingen had bijvoorbeeld een klok in haar foto gezet. Tijdens haar geboorte ging er van alles mis en moest er snel ingegrepen worden om haar leven te redden. Ze omschreef het als ‘een race tegen de klok’.

We zijn ontzettend blij met de verrassende en succesvolle resultaten van de eerste pilot. Uit de resultaten van de enquête kunnen we concluderen dat de meeste leerlingen deze huiswerk-opdracht een aangename afwisseling vonden. Eén van de leerlingen schreef; ‘Je krijgt andere inzichten door foto’s‘, en dat is precies onze bedoeling van In the Picture.

Benieuwd naar de filosofie achter deze methode? Lees onze blog over filosofe Martha Nussbaum.

Geschreven door: Anne Dingemans

Waarom kunst in het onderwijs?

Kunst is onmisbaar voor ieders persoonlijke ontwikkeling, omdat het onze rechter hersenhelft stimuleert voor onder andere creativiteit, empathie en verbeeldingskracht. AimAtArt zet kunst in voor het bedrijfsleven, wat essentieel is voor een tolerante, gezonde bedrijfscultuur met flexibele, open en creatieve geesten.

De Amerikaans filosofe en hoogleraar aan de University of Chicago Martha Nussbaum stelt dat de eerste kennismaking met kunst niet vroeg genoeg kan beginnen. In haar boek Not for Profit legt zij uit waarom kunst een belangrijkere rol moet spelen binnen het basis- en middelbaaronderwijs. Onderwijs vandaag de dag is erop gericht kinderen op te leiden tot ‘economisch efficiënte’ mensen die winstgevend zijn voor de maatschappij. Mede door de crisis en bezuinigingen is er nu een trend om de creatieve vakken als eerste uit het onderwijspakket te knippen.

Het creatieve vermogen wordt zo steeds minder geprikkeld, wat zou leiden tot een maatschappij zonder verwondering en inlevingsvermogen: een ware ‘culturele crisis’! Volgens Nussbaum mag kunst binnen het onderwijs niet als overbodige luxe worden gezien, maar als essentieel onderdeel voor de vorming van kinderen. De ontwikkeling van empathie en inlevingsvermogen bij kinderen leidt immers tot een maatschappij met democratische wereldburgers die tolerantie en begrip tonen jegens andere culturen. Onderwijs kan zo worden ingezet om kinderen kritisch en zelfstandig te leren denken, om zowel de mondiale kwesties als hun eigen cultuur ter discussie te stellen. Naast alle sociale en economische factoren die ons leven bepalen, is het vooral de cultuur die ons verbindt.

Kunstzinnige vakken hebben ten tijden van hoge intellectuele ontwikkeling zoals tijdens de klassieke oudheid of de Renaissance de boventoon gevoerd: schilderkunst, poëzie, literatuur en muziek werden minstens zo belangrijk gevonden als exacte vakken – en zo hoort het ook volgens Nussbaum.

Op donderdag 27 juni 2013 heeft Martha Nussbaum een lezing hierover gegeven aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

IMC Weekendschool

AimAtArt heeft vanuit haar eigen visie een parallel getrokken naar het onderwijs. Geïnspireerd door het boek ‘Niet voor de winst’ van filosofe Martha Nussbaum zijn wij ervan overtuigd dat kunst, naast de waardevolle functie die het heeft voor het bedrijfsleven, ook een essentieel onderdeel vormt voor het onderwijs. Vanuit deze overtuiging hebben wij de IMC Weekendschool Utrecht geholpen met de invulling van het vak Beeldende Kunst. De IMC Weekendschool verzorgt gratis onderwijs voor leergierige kinderen uit achterstandswijken, die elke zondag vrijwillig naar school komen. Elke maand wordt een ander beroep behandeld, en april en mei stonden beiden in het teken van beeldende kunst, met hulp van AimAtArt!

Les 1 was voor een groot deel van de kinderen de allereerste kennismaking met kunst. In het Centraal Museum Utrecht en bij Galerie Jaap Sleper werd de kinderen uitgelegd hoe het er in een culturele instelling aan toe gaat, en werden de belangrijkste beroepen toegelicht. AimAtArt stelde bij Galerie Jaap Sleper een ‘kunstspeurtocht’ samen, waarbij de kinderen naar kunst leerden kijken. Vervolgens zijn ze zelf met tekenmateriaal aan de slag gegaan om hun favoriete werk na te maken én er iets aan te voegen.

De tweede en derde les stonden in het teken van ‘identiteit’. AimAtArt heeft daarbij de kinderen gestimuleerd om op een creatieve manier naar zichzelf te kijken. De leerlingen hebben door middel van zelfgemaakte zelfportretten laten zien hoe zij zichzelf ‘nu’ zagen en ‘over 15 jaar’. De zelfportretten ‘nu’ werden door de leerlingen zelf vastgelegd op camera, waardoor zij zich echte fotografen waanden. Tijdens de derde les werd met verschillende kunstmedia gewerkt, van schilderen en tekenen tot graffiti spuiten.

Professionele beeldende kunstenaars boden begeleiding bij het maken van de zelfportretten. Zij begonnen met een leuke presentatie over het beroep kunstenaar, om de kinderen vervolgens de kneepjes van het vak te leren. De drie creatieve lessen werden afgesloten met een echte tentoonstelling, waarbij de leerlingen hun werk op hun eigen manier in het klaslokaal tentoonstelden. Vol trots zijn de ouders rond geleid langs de resultaten van een maand creatief werken!